Thiếu vitamin C: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị

Vitamin C là dưỡng chất thiết yếu đối với cơ thể, tham gia vào nhiều quá trình sinh học quan trọng như tổng hợp collagen, tăng cường miễn dịch và bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do. Tuy nhiên, cơ thể con người không thể tự tổng hợp vitamin C mà phải bổ sung thông qua chế độ ăn uống hằng ngày.

Khi lượng vitamin C không được cung cấp đầy đủ trong thời gian dài, cơ thể có thể gặp nhiều vấn đề sức khỏe, trong đó bệnh scorbut (scurvy) là biểu hiện điển hình của tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng. Vậy thiếu vitamin C do đâu, có biểu hiện như thế nào và điều trị ra sao?

Thiếu vitamin C là gì?

Vitamin là nhóm hợp chất hữu cơ cần thiết cho quá trình trao đổi chất bình thường của cơ thể. Chúng được chia thành hai nhóm gồm vitamin tan trong nước và vitamin tan trong chất béo.

Vitamin C (acid ascorbic) là một vitamin tan trong nước và là dưỡng chất thiết yếu đối với con người. Không giống nhiều loài động vật có thể tự tổng hợp vitamin C, cơ thể người phải bổ sung vitamin này từ thực phẩm hoặc các nguồn bên ngoài.

Vitamin C có nhiều trong các loại rau xanh và trái cây tươi như bưởi, cam, chanh, khoai tây, rau bina, bông cải xanh, ớt đỏ và cà chua. Có tới khoảng 90% lượng vitamin C được hấp thu từ rau và trái cây trong khẩu phần ăn.

Vitamin C rất nhạy cảm với nhiệt. Việc đun sôi hoặc nấu chín thực phẩm có thể làm giảm giá trị dinh dưỡng của loại vitamin này.

Do cơ thể chỉ dự trữ một lượng vitamin C rất nhỏ nên nồng độ acid ascorbic trong huyết tương chủ yếu phản ánh lượng vitamin C được bổ sung gần đây. Nếu ngừng bổ sung, nguồn dự trữ vitamin C trong cơ thể thường cạn kiệt sau khoảng 4–12 tuần.

Vai trò của vitamin C đối với cơ thể

Vitamin C giữ vai trò quan trọng trong quá trình tổng hợp collagen.

Collagen type IV là thành phần chính cấu tạo nên thành mạch máu, da và màng đáy ngăn cách biểu bì với hạ bì. Vitamin C tham gia vào quá trình hydroxyl hóa và liên kết chéo của pro-collagen, đồng thời hỗ trợ quá trình phiên mã collagen.

Khi thiếu vitamin C, quá trình tổng hợp collagen bị suy giảm, làm ảnh hưởng đến cấu trúc của da, mạch máu và nhiều mô trong cơ thể.

Tình trạng thiếu vitamin C

Thiếu vitamin C được xác định khi nồng độ vitamin C trong huyết thanh dưới 11,4 µmol/L.

Tỷ lệ thiếu vitamin C khác nhau giữa các quốc gia, từ khoảng 7,1% tại Hoa Kỳ đến 73,9% ở miền Bắc Ấn Độ.

Mặc dù tình trạng thiếu vitamin C khá phổ biến, bệnh scorbut hiện nay ít gặp hơn, đặc biệt ở trẻ sơ sinh vì sữa mẹ và sữa công thức đều là nguồn cung cấp vitamin C tương đối đầy đủ.

Nguyên nhân gây thiếu vitamin C

Nguyên nhân chủ yếu của thiếu vitamin C gồm:

• Chế độ ăn không cung cấp đủ vitamin C.
• Nhu cầu vitamin C của cơ thể tăng cao.
• Các bệnh lý đường tiêu hóa làm giảm khả năng hấp thu vitamin C.

Việc không thường xuyên bổ sung rau xanh và trái cây tươi là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến thiếu hụt vitamin C.

Triệu chứng thiếu vitamin C

Các biểu hiện của thiếu vitamin C thường xuất hiện sau khoảng 8–12 tuần khi cơ thể không được cung cấp đủ lượng vitamin cần thiết.

Triệu chứng giai đoạn đầu

• Cáu kỉnh.
• Chán ăn.

Biểu hiện trên da và niêm mạc

• Vết thương chậm lành.
• Nướu sưng, dễ chảy máu.
• Răng lung lay.
• Chấm xuất huyết niêm mạc.
• Bầm tím.
• Tăng sừng.
• Các nốt hoặc mảng xuất huyết quanh nang lông.

Do quá trình hình thành collagen bị rối loạn, tóc có thể xoắn, cong và dễ gãy.

Xuất huyết dưới da thường gặp ở chi dưới do thành mao mạch trở nên mỏng và dễ tổn thương dưới tác động của áp lực trọng lực, có thể gây phù nề.

Móng tay cũng có thể trở nên mỏng, dễ gãy và lõm hình lòng thuyền.

Biểu hiện ở xương và khớp

Thiếu vitamin C có thể gây:

• Đau khớp.
• Xuất huyết dưới màng xương.
• Gãy xương giòn.
• Rối loạn quá trình hình thành xương.

Ở trẻ em, tình trạng này có thể làm ngừng phát triển xương và gây còi cọc.

Biểu hiện ở mắt

Các triệu chứng ở mắt gồm:

• Khô mắt.
• Xuất huyết dưới kết mạc.
• Xuất huyết hình ngọn lửa.
• Đốm bông gòn.
• Chảy máu quanh dây thần kinh thị giác, có thể dẫn đến teo hoặc phù gai thị.

Triệu chứng nặng

Ở giai đoạn muộn, thiếu vitamin C có thể gây:

• Phù toàn thân.
• Tan máu.
• Vàng da.
• Co giật.

Ngoài ra, người bệnh cũng có thể bị rụng tóc hoặc chảy máu khớp dù chỉ gặp chấn thương nhẹ.

Một số nghiên cứu gần đây cũng cho thấy thiếu vitamin C có thể liên quan đến bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu.

Biến chứng của thiếu vitamin C

Nếu không được điều trị kịp thời, thiếu vitamin C có thể dẫn đến nhiều biến chứng như:

• Bệnh scorbut.
• Xuất huyết.
• Thiếu máu.
• Nhiễm trùng.
• Loãng xương.
• Trật khớp.
• Trẻ chậm phát triển hoặc còi cọc.

Việc bổ sung vitamin C quá mức tuy ít gặp nhưng cũng có thể gây tác dụng không mong muốn.

Vitamin C được đào thải qua nước tiểu. Khi bổ sung quá nhiều có thể làm tăng bài tiết oxalat, hình thành tinh thể calci oxalat và tăng nguy cơ sỏi thận.

Những đối tượng có nguy cơ thiếu vitamin C

Những người có nguy cơ thiếu vitamin C cao gồm:

• Người nghiện rượu.
• Trẻ chỉ bú sữa bò.
• Người cao tuổi chỉ uống trà và ăn bánh mì nướng.
• Người có điều kiện kinh tế khó khăn, ít sử dụng rau xanh và trái cây.
• Người hút thuốc lá.
• Người mắc rối loạn ăn uống.
• Người mắc đái tháo đường type 1.
• Người bị bệnh đường tiêu hóa như viêm ruột.
• Người thừa sắt khiến vitamin C bị đào thải nhiều qua thận.
• Người có chế độ ăn kiêng quá hạn chế hoặc dị ứng thực phẩm.

Chẩn đoán thiếu vitamin C

Việc chẩn đoán được thực hiện thông qua khai thác yếu tố nguy cơ kết hợp khám lâm sàng.

Một số phương pháp hỗ trợ gồm:

• Soi da nhằm phát hiện ban xuất huyết quanh nang lông và tình trạng tóc xoắn.
• Sinh thiết vùng tổn thương khi cần thiết.
• Xét nghiệm nồng độ vitamin C trong huyết tương. Mức dưới 0,2 mg/dL thường phù hợp với bệnh scorbut. Tuy nhiên, việc vừa bổ sung vitamin C trước khi xét nghiệm có thể làm tăng nồng độ trong huyết tương và không phản ánh chính xác tình trạng thiếu hụt kéo dài.

Điều trị thiếu vitamin C

Điều trị chủ yếu là bổ sung vitamin C kết hợp điều chỉnh chế độ ăn uống.

Liều bổ sung thông thường:

• Trẻ em: tối đa 300 mg mỗi ngày.
• Người lớn: 500–1.000 mg mỗi ngày.

Thời gian điều trị thường kéo dài khoảng một tháng hoặc đến khi các triệu chứng lâm sàng được cải thiện.

Một phác đồ khác dành cho người lớn gồm:

• 1–2 g mỗi ngày trong tối đa 3 ngày.
• Sau đó 500 mg mỗi ngày trong 1 tuần.
• Tiếp tục 100 mg mỗi ngày trong tối đa 3 tháng.

Bên cạnh việc bổ sung vitamin C, người bệnh cần được tư vấn điều chỉnh chế độ ăn uống, ngừng hút thuốc lá và hạn chế sử dụng rượu bia.

Đối với người không bị thiếu vitamin C, nhu cầu hằng ngày gồm:

• Trẻ em: 45 mg.
• Nam giới: 90 mg.
• Phụ nữ: 75 mg.
• Phụ nữ đang cho con bú: tới 120 mg mỗi ngày.

Điều trị cũng cần tập trung giải quyết nguyên nhân gây thiếu vitamin C để hạn chế tái phát.

Cách phòng ngừa thiếu vitamin C

Để phòng ngừa thiếu vitamin C, cần thực hiện các biện pháp sau:

• Điều trị và kiểm soát các bệnh lý là nguyên nhân gây thiếu vitamin C.
• Ngừng hút thuốc và hạn chế sử dụng rượu bia nếu đây là yếu tố nguy cơ.
• Xây dựng chế độ ăn cân đối, tăng cường các thực phẩm giàu vitamin C như trái cây họ cam quýt, các loại quả mọng, dưa, rau bina, ớt đỏ, ớt xanh, cà chua, bắp cải, súp lơ, bông cải xanh và cải Brussels.
• Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, tiếp tục duy trì đến ít nhất 2 tuổi và tiêm chủng đầy đủ.
• Hướng dẫn chế độ bổ sung vitamin C phù hợp đối với những người có nguy cơ thiếu hụt cao.

Kết luận

Thiếu vitamin C là tình trạng có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Việc duy trì chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây tươi, kết hợp theo dõi sức khỏe và bổ sung vitamin C đúng cách sẽ góp phần phòng ngừa thiếu hụt cũng như hạn chế các biến chứng liên quan.