Tăng cortisol là gì?

Cortisol là một hormone do tuyến thượng thận sản xuất, có vai trò quan trọng trong việc đáp ứng với stress, điều hòa đường huyết, huyết áp, chuyển hóa và hoạt động của hệ miễn dịch. Cortisol không phải hormone "xấu". Cơ thể cần cortisol để hoạt động bình thường. Tuy nhiên, khi nồng độ cortisol tăng cao kéo dài hoặc tăng không phù hợp, người bệnh có thể xuất hiện nhiều thay đổi về chuyển hóa và sức khỏe. Tình trạng cortisol tăng kéo dài có thể liên quan đến hội chứng Cushing. Tuy nhiên, một lần xét nghiệm cortisol cao chưa đủ để kết luận mắc bệnh vì nồng độ hormone này thay đổi theo thời gian trong ngày và chịu ảnh hưởng bởi stress, giấc ngủ, bệnh cấp tính hoặc một số loại thuốc.

Vì sao cortisol có thể tăng cao?

Stress kéo dài

Căng thẳng về tâm lý hoặc thể chất có thể ảnh hưởng đến hoạt động của trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận và làm thay đổi nồng độ cortisol. Tuy nhiên, stress thông thường không đồng nghĩa với hội chứng Cushing. Khi nghi ngờ cortisol tăng bệnh lý, bác sĩ cần thực hiện các xét nghiệm chuyên biệt để xác định.

Sử dụng thuốc corticosteroid kéo dài

Đây là một nguyên nhân quan trọng. Các thuốc corticosteroid như prednisone, prednisolone hoặc dexamethasone có thể gây tình trạng dư thừa glucocorticoid nếu sử dụng liều cao hoặc kéo dài. Thuốc có thể được sử dụng dưới nhiều dạng như uống, tiêm hoặc trong một số trường hợp khác. Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc corticosteroid vì việc ngừng đột ngột có thể gây nguy hiểm.

Tuyến thượng thận sản xuất cortisol quá mức

Một số bệnh lý tại tuyến thượng thận có thể khiến cơ thể sản xuất cortisol nhiều hơn bình thường.

Tuyến yên tiết quá nhiều ACTH

ACTH là hormone kích thích tuyến thượng thận sản xuất cortisol. Một số khối u tuyến yên có thể làm tăng ACTH và dẫn đến tăng cortisol. Tình trạng này được gọi là bệnh Cushing.

Dấu hiệu cơ thể có quá nhiều cortisol

Tăng cortisol kéo dài có thể gây nhiều biểu hiện khác nhau. Một số dấu hiệu đáng chú ý gồm:

Tăng cân bất thường

Người bệnh có thể tăng cân chủ yếu ở vùng bụng, mặt và phần thân trên trong khi tay chân tương đối nhỏ hơn. Khuôn mặt có thể trở nên tròn hơn do sự thay đổi phân bố mỡ.

Da mỏng và dễ bầm tím

Dư thừa cortisol có thể ảnh hưởng đến collagen và mô liên kết, khiến da mỏng hơn và dễ xuất hiện vết bầm dù va chạm nhẹ.

Rạn da màu đỏ tím

Các vết rạn rộng, có màu đỏ tím ở bụng, đùi, hông, ngực hoặc cánh tay có thể xuất hiện ở một số người bị tăng cortisol kéo dài. Đây là một trong những biểu hiện cần được bác sĩ lưu ý khi đánh giá hội chứng Cushing.

Yếu cơ

Một số người có thể bị yếu cơ, đặc biệt ở vùng đùi và vai, khiến việc leo cầu thang hoặc đứng lên từ tư thế ngồi trở nên khó khăn hơn.

Tăng huyết áp

Cortisol dư thừa có thể ảnh hưởng đến huyết áp. Vì vậy, tăng huyết áp xuất hiện cùng những dấu hiệu đặc trưng khác có thể là lý do để bác sĩ kiểm tra tình trạng tăng cortisol.

Rối loạn đường huyết

Cortisol có tác dụng làm tăng glucose máu. Khi cortisol tăng kéo dài, người bệnh có thể xuất hiện tăng đường huyết hoặc khó kiểm soát đường huyết nếu đã mắc đái tháo đường.

Thay đổi tâm trạng

Một số người có thể gặp tình trạng dễ cáu gắt, lo âu, thay đổi tâm trạng hoặc khó ngủ.

Rối loạn kinh nguyệt

Ở nữ giới, dư thừa cortisol có thể ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thống hormone sinh sản và gây kinh nguyệt không đều.

Tăng mọc lông ở nữ

Một số phụ nữ có thể xuất hiện tình trạng tăng mọc lông ở mặt hoặc cơ thể cùng các biểu hiện nội tiết khác.

Tăng cortisol có nguy hiểm không?

Nếu cortisol tăng cao trong thời gian dài do nguyên nhân bệnh lý, tình trạng này có thể gây nhiều ảnh hưởng đến sức khỏe.

Người bệnh có thể tăng nguy cơ:

• Tăng huyết áp.

• Đái tháo đường hoặc rối loạn đường huyết.

• Loãng xương và gãy xương.

• Yếu cơ.

• Rối loạn kinh nguyệt và khả năng sinh sản.

• Nhiễm trùng.

• Các vấn đề về tâm lý và giấc ngủ.

Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ tăng cortisol và thời gian bệnh kéo dài.

Xét nghiệm cortisol cao có chắc chắn là bị bệnh?

Không.

Cortisol có nhịp tiết theo ngày và thường cao hơn vào buổi sáng, thấp hơn vào ban đêm. Stress, hoạt động thể chất, bệnh cấp tính và một số thuốc cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Do đó, nếu một lần xét nghiệm cho thấy cortisol cao, người bệnh không nên tự kết luận mình mắc hội chứng Cushing.

Khi nghi ngờ tăng cortisol bệnh lý, bác sĩ có thể lựa chọn những xét nghiệm phù hợp như:

• Cortisol tự do trong nước tiểu 24 giờ.

• Cortisol nước bọt ban đêm.

• Nghiệm pháp ức chế dexamethasone qua đêm.

• Định lượng ACTH trong những trường hợp phù hợp.

Sau khi xác nhận tình trạng tăng cortisol, bác sĩ có thể cần thực hiện thêm xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh để tìm nguyên nhân.

Điều trị tăng cortisol như thế nào?

Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân. Nếu tình trạng dư thừa cortisol liên quan đến thuốc corticosteroid, bác sĩ sẽ đánh giá lại liều và kế hoạch sử dụng thuốc. Người bệnh không được tự ý ngừng thuốc. Nếu nguyên nhân là khối u tại tuyến yên, tuyến thượng thận hoặc vị trí khác, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật, thuốc kiểm soát cortisol hoặc các phương pháp điều trị phù hợp. Bên cạnh đó, người bệnh có thể cần kiểm soát các vấn đề đi kèm như tăng huyết áp, tăng đường huyết, loãng xương và rối loạn lipid máu.

Khi nào nên đi khám?

Bạn nên cân nhắc khám chuyên khoa Nội tiết nếu có nhiều dấu hiệu nghi ngờ xuất hiện cùng lúc, chẳng hạn:

• Tăng cân nhanh không rõ nguyên nhân.

• Mặt tròn hơn rõ rệt.

• Rạn da đỏ tím, rộng.

• Da mỏng, dễ bầm.

• Yếu cơ.

• Tăng huyết áp hoặc đường huyết.

• Rối loạn kinh nguyệt.

• Các triệu chứng kéo dài và ngày càng rõ.

Đặc biệt, nếu đang sử dụng corticosteroid kéo dài và xuất hiện nhiều biểu hiện bất thường, bạn nên trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi thuốc.

Nên khám tăng cortisol ở đâu?

Nếu nghi ngờ cortisol tăng do bệnh lý nội tiết, người bệnh nên lựa chọn cơ sở có chuyên khoa Nội tiết, đồng thời có khả năng thực hiện xét nghiệm hormone và chẩn đoán hình ảnh khi cần.

Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc

Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc có chuyên khoa Nội tiết, tiếp nhận thăm khám và điều trị các bệnh lý liên quan đến hormone và chuyển hóa. Người bệnh nghi ngờ rối loạn cortisol có thể được bác sĩ đánh giá triệu chứng và chỉ định xét nghiệm phù hợp.

Hệ thống Y tế Thu Cúc TCI

Hệ thống Y tế Thu Cúc TCI có chuyên khoa Nội tiết, thực hiện thăm khám các bệnh lý nội tiết – chuyển hóa. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể tư vấn các xét nghiệm cần thiết để đánh giá chức năng tuyến thượng thận và các vấn đề liên quan.

Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC

Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC có chuyên khoa Nội tiết cùng hệ thống xét nghiệm hỗ trợ đánh giá các vấn đề hormone. Người bệnh có thể được khám, thực hiện xét nghiệm theo chỉ định và tiếp tục được đánh giá nguyên nhân nếu phát hiện bất thường.

Kết luận

Tăng cortisol kéo dài có thể gây nhiều thay đổi như tăng cân, mặt tròn, rạn da đỏ tím, yếu cơ, tăng huyết áp, rối loạn đường huyết và rối loạn kinh nguyệt. Tuy nhiên, những triệu chứng này không đủ để xác định bệnh và một lần xét nghiệm cortisol cao cũng chưa đồng nghĩa với hội chứng Cushing. Nếu có nhiều dấu hiệu bất thường hoặc đang sử dụng corticosteroid kéo dài, bạn nên khám chuyên khoa Nội tiết để được đánh giá đúng nguyên nhân. Việc phát hiện và điều trị sớm tình trạng dư thừa cortisol giúp hạn chế những ảnh hưởng lâu dài đến tim mạch, chuyển hóa, xương và sức khỏe tổng thể.